Esas que coidan

por Andrés Vázquez

O envellecemento da poboación galega é evidente para calquera que viva en Galicia. Daría para varias reportaxes a análise desta afirmación pero é algo tan obvio que xa se saben os resultados antes de comezar a investigar. Coma con todo, tamén coa vellez se pode facer negocio dentro das lóxicas que establece o sistema capitalista e, polo tanto, o lucro é nos nosos días a gran variable a ter en conta para aquelas empresas que coidan, ou din coidar, dos nosos maiores.

OS CARTOS POR DIANTE

Dende a saída da crise económica, saída visible nas cifras de facturación empresarial e en poucos máis sitios, os ingresos das empresas que xestionan as residencias en Galicia e no conxunto do Estado multiplícanse cada vez que se fan públicos os seus resultados. No 2014, falando en termos estatais, as empresas xestoras de residencias privadas e concertadas moveron co seu negocio máis de 4.000 millóns de euros, cifra que non deixou de medrar ata o día de hoxe, chegando a un máximo de 4.650 millóns de euros facturados no ano 2019. Dada a crise da covid-19, estímase que esta cantidade descenda nas contas do 2020, que o Observatorio Sectorial DBK de INFORMA D&B aínda non fixo públicas. Todos estes datos teñen orixe nos informes desta empresa, filial de CESCE, e dedicada á elaboración de informes sectoriais das empresas españolas e portuguesas.

Non deixou de crecer o negocio, pois a aposta dos gobernos, no noso caso, a aposta da Xunta, é dende hai anos por un sistema maioritariamente privado, ou cando menos, concertado, no que as empresas cobran a atención e os coidados que prestan á administración pública no canto de cobrarlles os servizos aos residentes directamente. Menos común, existe unha terceira vía de lucro para as compañías xestoras de prazas residenciais, no que a Xunta, ou o goberno que sexa, pon á disposición das empresas os recursos materiais e económicos para que elas os xestionen. É dicir, prazas públicas de xestión privada.

De tódolos xeitos, se observamos as cifras dos volumes de negocio, faise sinxelo caer na conta de que, nos últimos anos, o que está a aportar beneficios ás xestoras son precisamente eses concertos públicos. De novo, segundo as cifras ofrecidas polo Observatorio Sectorial DBK de INFORMA D&B, é o número de prazas concertadas o que máis aumenta nos últimos anos se miramos ao conxunto do Estado, a ritmos de entre o 1’5 e o 2%, fronte ás privadas puras, que non acostumaban superar o 1% de incremento ano a ano. É un ritmo baixo, pois agora mesmo o groso dos beneficios para as empresas xestoras aínda se atopa nos centros privados puros, pero marca o camiño a percorrer para as residencias de maiores, que ven no horizonte un sistema de xestión predominantemente privado aínda que a titularidade sexa mixta, parte pública e parte privada.

Neste senso, non hai que achegar demasiado a lupa sobre o territorio galego para caer na conta de que o único modelo que está a prosperar e crecer no país é o dos centros residenciais privados, que engloban dende residencias ata vivendas tuteladas e comunitarias. Tomando como referencia os datos ofrecidos polo Consello Superior de Investigacións Científicas, a través da súa iniciativa Envejecimiento en red, no 2007 en Galicia non se superaban nin as 10.000 prazas privadas, cando hoxe xa son máis de 16.000: o 77% de toda a oferta.

Deixemos a lupa, collamos os prismáticos, e comparemos agora co resto do Estado. No 2020, o total das prazas en centros residenciais privados equivalía ao 73% do total da oferta, un número non moi lonxano ao que se observa no caso galego, aínda que a nosa rexión é unha das que máis porcentaxe privado presenta. Non hai volta de folla, este modelo é estrutural, orixinado e potenciado polas concesións que os diferentes gobernos autonómicos foron facendo ao longo dos anos co abeiro do goberno central ás empresas xestoras de residencias, que son as grandes beneficiadas.

O aumento das prazas privadas comeza a facerse estable e progresivo en Galicia a partires do ano 2007. Antes, logo duns 2005 e 2006 de subidas case verticais, a porcentaxe concertada era visible, pero non importante. O cambio veu dado pola entrada en vigor da Lei de Dependencia, segundo se afirma no Informe de fiscalización do Gasto en atención residencial a persoas maiores e dependentes que publicou o Consello de Contas de Galicia no ano 2018. Esta lei (39/2006, do 14 de decembro), que vén baixo o brazo do goberno socialista de José Luis Rodríguez Zapatero, regularizaba a situación das persoas dependentes no territorio español, e sentaba as bases do sistema de atención estatal poñendo ao mesmo nivel aos centros residenciais concertados e públicos.

En Galicia, a regularización do procedemento que recoñecía a dependencia e os coidados aos galegos tivo que agardar ata o ano 2010, xa baixo a presidencia de Núñez Feijóo, a través do Decreto 15/2010 do 4 de febreiro. Este decreto acabou por normativizar a situación administrativa dos dependentes en Galicia logo de outros decretos previos, o que fixo asentar as posibilidades de negocio para todo aquel que quixese investir en centros residenciais: só precisaba un local e un concerto público. Ademais, coa fórmula concertada, a Xunta aforra cartos, pois as prazas públicas xestionadas pola administración sáenlle máis caras (31.663 euros) que as concertadas, para as que ten que ingresar no peto das empresas só 18.250 euros, un 42% menos. Son datos que a Consellería de Política Social revelou a La Voz de Galicia no 2019.

Desta maneira, comezaron a meterse no negocio numerosas empresas, mesmo multinacionais, que observaron nesta lexislación unha oportunidade de facer negocio. O cada vez máis elevado número de persoas maiores, as dificultades dos seus descendentes para coidalas e a falta de oferta residencial pública convirten a Galicia no lugar perfecto para invertir. Nin oferta pública, nin privada, pois segundo o último informe de Envejecimiento en Red, Galicia non dispón de máis de 3’1 prazas residenciais por cada 100 habitantes, cando a Organización Mundial da Saúde recomenda ter, como mínimo, 5 prazas.

Deste xeito, no sistema español, atopamos actualmente nas oficinas dos centros residenciais dende grandes empresarios do ladrillo ata fondos de inversión, tal como se pode ler en eldiario.es. Un exemplo destes últimos é Intermediate Capital Group, un fondo con sede en Londres que é socio maioritario de DomusVi. A pesares de chegar dende Francia, DomusVi é xa hoxe o grupo empresarial dedicado ás residencias maioritario no Estado Español, segundo se pode ler na xa citada información de eldiario.es, algo que Intermediate Capital Group conseguiu logo de fusionala con empresas xa presentes no mercado español, como a galega Geriatros, que tamén previamente comprara.

Seguindo a liña dos cartos, outra das peculiaridades do sistema económico que sustenta a día de hoxe os coidados residenciais é a súa progresiva concentración empresarial. Os grandes grupos, coma Intermediate Capital Group fixo con DomusVi, tentan que a súas empresas “coidadoras” sexan cada vez máis grandes, polo que buscan fusionalas con outras do seu mesmo sector. Deste xeito, son sempre os mesmos letreiros os que vemos cando miramos cara calquera das residencias galegas, o que, en primeiro lugar, dificulta a competencia empresarial e, en segundo termo, non permite que outros modelos residenciais, polos que apostan empresas pequenas, poidan medrar. Con datos do 2019, ofertados polo Observatorio Sectorial DBK de INFORMA D&B, achamos que as dez empresas máis grandes que invirten no negocio das residencias concentran un 35% da cota de mercado. Dentro delas, as cinco maiores teñen baixo o seu control unha cuarta parte do total do mercado español.

Máis aló do lucro, a vontade de coidar e mellorar a vida dos demáis existe. Non queda outra alternativa, para quen quere facelo, que conseguir emprego nunha destas empresas, cuxo último interese é o benestar de quen vive e traballa nalgunha das súas residencias. Un colectivo, o das traballadoras, que recibe de primeira man os froitos envelenados dun sistema que non conta con elas máis que para exprimilas e explotalas na busca de beneficios. Esas, as que coidan, son ao final as que cargan ás costas cunha triple e devastadora tarefa: coidar de xeito humano a persoas humanas, sentir a impotencia de facer ese coidado cos poucos medios que teñen e, como como consecuencia de todo o anterior, perder a súa saúde física e mental, por culpa dun soldo miserable e unhas condicións que poucos soportarían. Mulleres que tentan ser robots, anuladas e deshumanizadas por un sistema que as somete a un chantaxe ético cada día a cambio dun penoso agradecemento económico e social.

As protagonistas destas liñas son elas, que xa lles toca.

 

DE VOLTA NA TERRA

Unha traballadora de DomusVi, dunha das moitas residencias que ten en territorio galego, vai ser o noso fío condutor. Ela prefire non dar detalles sobre onde traballa exactamente, nin moito menos quere dar o seu nome. Isto xa nos dá unha pista sobre o medo ás represalias que ten a nosa protagonista, que prefire non existir e ser tan só “unha xerocultora, unha chica para todo” que non ten nome. Por darlle un mínimo contexto, conta que ela traballou primeiro nunha residencia privada máis pequena, antes de aterrar en DomusVi, nunha residencia na que se sentía cómoda e plena realizando o seu traballo, valorada.

“As rutinas son sempre iguais. A primeira hora, sobre as oito ou oito e pico da mañá, levantas a nove ou dez residentes, ás nove e media empezan os almorzos, así que despois, sobre as dez, van ao baño. Eles teñen necesidades e aquí está todo medido de tempo, polo que se fai complexo. Entre unhas cousas e outras xa ven a comida…”. E vai pasando a tarde, o día enteiro, volvéndose cíclico. Aquí non están os problemas, senón as peculiaridades dunha profesión. “O que non pode ser, o verdadeiro problema con isto, é que unha xerocultora quede soa nunha sala de 20 persoas. Non podes darlles un paseo, levalos ao baño… Non tes tempo a que un señor che conte un conto, que vaia estirar as pernas…”.

O tempo toma forma de culpable, pero detrás del están agochadas as causas estruturais que poñen en perigo a convivencia e o bo ambiente laboral nas residencias de maiores. “É que non é que falten recursos na miña residencia, que tampouco sobran porque os que hai están contados, pero é que moitas compañeiras non os empregan por aforrar un par de minutos: entre que lle pos a grúa ao usuario para transportalo á cama, xa o pasache collendoo en peso e xa estás de camiño a outra habitación”, expresa con resignación a nosa protagonista. E ten que moverse rápido, porque non hai compañeiras suficientes na súa quenda e, entre as poucas que son, teñen que andar ás carreiras.

“A máis que evidente falta de persoal afecta sobre todo ás residencias privadas que teñen concerto coa Xunta, moito máis que ás de titularidade pública xestionadas por empresas privadas e nin punto de comparación coas públicas puras”. Para contextualizar, ampliar e coñecer máis en profundidade a realidade de portas para dentro nas residencias financiadas dun modo ou outro pola Xunta de Galicia érguese esta voz, a de Sonia Jalda, presidenta do colectivo de traballadoras de residencias Trega e antiga traballadora dunha residencia pública xestionada por DomusVi, hoxe xubilada. A súa unión de obreiras aparece logo de que sentiran unha gran desprotección por parte da administración e tamén por parte dos sindicatos tradicionais. Levan dende 2011 denunciando as deficiencias do sistema no que traballan, e a falta de persoal é, tanto para Trega como para a nosa traballadora protagonista, a base de todos os males da atención residencial galega, polo menos dende o punto de vista laboral.

Denuncian dende a asociación que non entenden como é posible que a Xunta, “malia que llo preguntamos en moitas ocasións”, non ofreza un estándar de ratio xerocultora/residente igual para todas as prazas que dependen dela, dun xeito ou outro. E non só nese eido, “pasa o mesmo co persoal de limpeza ou coas camareiras”. Precisamente, dende Trega apuntan que esta falta de persoal en todos os departamentos dunha residencia provoca que as xerocultoras (auxiliares de enfermaría que traballan con anciáns) teñan que limpar ou levar a comida aos residentes, “mesmo sabemos que as auxiliares de enfermaría, as xerocultoras, realizan funcións de transporte conducindo furgonetas, algo que non lles é competencia”. Deste xeito, nas residencia queda ao descuberto un fráxil equilibrio: se por un casual, unha auxiliar ten que salir cun residente nunha ambulancia por unha urxencia, todo cae coma un castelo de naipes: “non hai previsión de que poida haber un imprevisto”, afima Sonia Jalda, e corrobora a xerocultora anónima de DomusVi: “se non temos suficiente persoal de limpieza, temos que montar nós as mesas, levarlles a comida, recoller todo de novo… Todo iso ademais do que nos corresponde, son demasiadas cousas”.

Un bo exemplo, mencionado tamén por esta profesional, é que a quenda de noite xa deixa parte do traballo da quenda de mañá feito, dentro do que pode, por pura solidariedade coas súas compañeiras. E iso que nas noites tamén hai traballo, “dende cambios de postura ata limpar cadeiras de rodas ou preparar lenzaría e roupa para o día seguinte”. As de noite comezan xa a levantar, nos derradeiros minutos da súa quenda, a algúns dos residentes, porque saben que as de mañá non poden con todo. “Isto axuda ás da mañá, claro que si, pero é inaceptable: non pode ser que porque a empresa non teña nos seus plans contratar máis persoal, as persoas que viven na residencia, porque son persoas, se teñan que erguer antes. Porque nós a esas persoas esixímoslles horarios, para comer ou case ata para ir ao baño, e non pode ser que sexamos logo nós as que non respectemos eses mesmos horarios que de común acordo prometimos”.

A realidade é máis perversa a medida que a xerocultora profundiza nela, pois a súa tese final sobre a falta de persoal é triste: “Co fin de botarlle unha man a unha compañeira estamos botando unha man á empresa, cubrindo as súas carencias”. Para a empresa, expón a auxiliar, “o traballo está feito, de mala maneira, pero feito, e dese xeito teñen desculpa para non cubrir as baixas das traballadoras, porque o traballo ao final sae igual, a conta da nosa saúde”. “Pero –pregúntase a traballadora–, daste conta de que xa chegou a hora de marchares, de finalizar a quenda de tarde que tiñas hoxe, por poñer un exemplo, e ves que aínda che quedan tres persoas por levar para a cama e dis… Veña, teño que deitalos, porque leva doce horas sentadiño nunha cadeira de rodas e a culpa disto, de quen menos é, é súa”.

“É que tes que vivilo para saber o que hai nunha residencia concertada”, prosigue Sonia Jalda, de Trega, o discurso da xerocultora. “Moitas veces tes que buscar a vida para poder facer o teu traballo, porque sabes que diante de ti hai unha persoa que merece ser tratada con respecto e merece os coidados e as axudas que lle foron prometidos”, puntualiza. “E non pasan moitas desgrazas porque na maioría centros traballan grandes profesionais, que se non…”.

As residencias públicas están nunha situación moito mellor que as concertadas, a pesares de que as dúas deben estar supeditadas ao mandato do pobo galego a través do seu goberno. Malia todo, non son tampouco a panacea. Sandra Basanta Álvarez, dende a xefatura da cociña da Residencia de Maiores de Burela (pública), realiza cada día dende que comezou a súa andaina no centro mariñao unha dobre función: a súa, de xefa de cociña, e tamén a de xefa de almacén e xestora de recursos, un posto que non existe na residencia de Burela. “O meu posto está mal pagado porque estou facendo dous postos polo soldo de un”, afirma Basanta, directa ao problema. Asume, sempre coa solidariedade de quen coñece o seu sector, que “se me comparo coas compañeiras das privadas estou ben, teño ata sorte, pero a miña situación non é xusta se miro ao resto de públicas”.

Con resignación, afirma que leva pelexando por esa xefa de almacén durante anos, pero nin chega nin lle aumentan o soldo. “Que eu prefiro que non mo aumenten e que metan a alguén, iso teñoo claro, prefiro cobrar menos e non ter que andar carretando caixas e facendo sufrir as costas”. Insiste Basanta: “é que non teño nin cobertura de riscos laborais para o traballo de almacén, estou facendo ese traballo na práctica pero en teoría non, non me queda outra que facelo”. Outra das súas loitas, e do resto de compañeiros, é por un servizo de limpeza, pois elas non só cociñan, tamén fregan. “Non tivemos nunca unha dirección que fose quen de pedir máis persoal e de xestionar o problema. Levamos 28 anos abertos e nunca se reclamou por parte da directiva, polo que ahora e moi dificil conseguilo, xa que os xefes de arriba non o queren meter porque, como nunha houbo unha petición formal, pensan que, se nunca fixo falta, será que agora tampouco”.

Na Residencia de Maiores de Burela, ademais dos propios, teñen un problema que afecta tamén ao resto dos centros públicos de Galicia, segundo apunta Sandra Basanta. Ela xa está acostumada, aínda que loite por cambiar a súa situación, á súa dualidade laboral entre cociña e almacén, unha dualidade que lle obriga a atopar o equilibrio entre recepcionar pedidos, preparar o servizo das comidas e organizar de urxencia dietas especiais para algún residente que se ergueu con doenzas estomacais. Pero o problema estrutural ven cando Basanta fala do seu tipo de contrato, pois afirma que ela está cubrindo unha vacante,

a pesares de levar doce anos dentro do sistema público residencial de Galicia. “As últimas oposicións foron no 2008, non sei por que non queren xefes de cociña con praza fixa, pero é que todas as residencias galegas están con vacantes nese posto”, apunta a xefa de cociña de Burela, aínda que comenta que, despois de todo a ela élle igual o que poña no seu contrato. Está contenta co seu soldo, non ten problemas co seu horario; o problema ven coa xa comentada dualidade de funcións, máis nada.

Dende Trega obsevan a situación das públicas con certa envexa pois, a pesares de que son conscientes de que o sistema é mellorable, xa o quixeran elas coas súas imperfeccións para o sector privado e concertado. Maribel Barreiro, secretaria de Trega e traballadora administrativa nunha residencia, afirma, sen sairse do propio eido da alimentación, que polo menos “nas públicas gastan os cartos en produtos frescos, que nas privadas traballan cun servizo de catering que ofrece toda a súa comida precociñada, cunha fruta que está dura ata o punto de que os usuarios non a poden nin roer, que lle lanzas esa mazá á ventá do veciño e lla rompes…”. E saíndo da cociña, pero seguindo con esa comparativa público-concertada, “na pública teñen máis persoal, iso é a clave, porque evidentemente as condicións son mellores e os soldos tamén”.

O soldo, por suposto, non é que sexa un gran problema para as traballadoras das privadas e concertadas, pero se non o é, é porque teñen outros maiores. Continúa Maribel Barreiro: “unha xerocultora nunha concertada, traballando polo menos seis días á semana, ten un salario neto de 955 euros mensuais, xa que o ano pasado non houbo subida salarial aínda co convenio caducado, porque as empresas só daban largas para non ter que firmar un novo”. Na pública, non obstante, a sindicalista afirma que o soldo “é un pouco máis elevado pero, ademais diso, dispoñen de extras de perigosidade, de penosidade, etc.”.

Mais Barreiro sitúa a clave nos ratios de traballadoras por quenda, que son case o doble nas públicas con respecto ás concertadas, e tamén nos materiais e recursos que, mentres nas concertadas están “contados” como dicía a xerocultora anónima de DomusVi, na pública “tes as luvas que precises á túa disposición, xel de baño, panos de cociña… Todo”. Sonia Jalda engade, para pechar, que “na privada non hai máis recursos por aforrar cartos, pero é que chega un punto que hai días que non temos esponxas para a hixiene dos residentes”.

A falta de persoal que afecta ás residencias concertadas faise palpable con preguntar minimamente por ela. Ben é certo que, nas residencias públicas, o persoal de atención directa aos residentes si ten presenza dabondo, mais en áreas como a cociña ou a xestión, os empregados son insuficientes. De tódolos xeitos, o problema principal está nas concertadas que, por suposto, son tamén responsabilidade da Xunta dende o momento que rubrican o concerto. E, efectivamente, o persoal destas residencias de colaboración público-privada ten un convenio, non moi ambicioso, pero existe. O problema xurde cando ese mesmo acordo creado para garantizares a calidade dos postos de traballo se ten que esquivar pola propia saúde dos residentes, tal e como relataba a traballadora de DomusVi, que realizaba máis tarefas das esixidas para o seu turno por pura solidariedade laboral.

Son contratos por quendas, quendas que se fan longas pero que non acostuman a extenderse máis do que toca. Iso si, quendas que en moitas ocasións fan imposible que exista a conciliación entre a vida familiar e a laboral, entre a esfera privada e a pública, as dúas que teñen as mulleres no capitalista século XXI. Porque non é que se perdese a esfera privada e se cedese parte dela ao varón, é que agora as mulleres teñen unha doble carga, a do traballo de coidados domésticos por unha banda e a do remunerado a través dun contrato pola outra.

“A maioría das miñas compañeiras son nais dende fai pouco… E vin a moitas delas chorar porque se lles fai imposible ver aos seus nenos se teñen quenda de tarde, cando saen da casa o seu fillo xa vai no colexio e cando volven, xa vai na cama”. É o relato da xerocultora de DomusVi, que ve desgastarse a súa saúde mental ao tempo que se erosiona a das súas compañeiras. “Moitas se preguntan se realmente lles compesa, se realmente vale a pena aturar un traballo tan duro, por menos de mil euros ao mes e con todo o que se están a perder na súa casa: a infancia dos seus nenos”. Ademais, moitas delas, cando chegan á casa, teñen que seguir traballando, pois o seu mundo laboral e dobre: o asalariado e o gratuíto, os coidados na casa e os coidados na residencia. A muller, espremida mentalmente, aporta acougo mental aos seus velliños, aos seus fillos e tamén á súa parella, todo mentres limpa, recolle, cociña, lava… Mentres coida. “E coas quendas rotatorias aínda bueno, imos tirando para ver crecer aos nenos, pero en xeral, adaptar unha conciliación familiar normal é imposible”.

A queixa, a súplica, tamén vai pola falta de formación. A nosa auxiliar de enfermaría de DomusVi sinala que, nos últimos meses, as persoas internas nas residencias son cada vez máis novas e maioritariamente con problemas mentais. “Nós non estamos formadas para atendelas, non nos preparan para atender a un usuario que igual ten 59 anos e unha enfermidade psicolóxica grave”. Deste xeito, denuncia que están expostas a levar golpes ou ás condutas agresivas, “pero non temos nin risco de perigosidade”. Esta situación débese, como explica a xerocutora, a que “a administración está a pechar os centros psiquiátricos e están a derivar aos seus usuarios ás residencias, o que dificulta a nosa labor e desgasta a nosa mente, pois o trato non e o mesmo para unha persoa así que para un ancián, tes que facer un esforzo moi grande un día detrás de outro, porque ti non estás preparada para atendela correctamente”.

Deste xeito, non é raro que moitas das auxiliares de enfermaría que traballan para empresas como DomusVi estean de baixa, o que as propias empresas denominan como “absentismo”. Baixas por depresión, porque “a empresa recorta, a coordinadora esixe o mesmo, e nós afrontámolo aínda vendo que non somos capaces… E ademáis non se pode esquecer que traballamos con persoas, persoas maiores… É unha bomba de sentimentos difícil de dixerir”.

“É que isto é algo vocacional, e parece que non nos deixan nin levalo a cabo”, irrompe Maribel Barreiro, secretaria de Trega, que pon o foco agora sobre a saúde física das traballadoras, tamén moi atacada durante os seus días de traballo. Continúa Sonia Jalda, que pon como exemplo “a forma de facer as camas, sobre os xeonllos nas residencias concertadas de DomusVi, non como nas públicas, que teñen camas elevables”. Segundo apuntan en Trega, isto da lugar a compañeiras que se teñen que xubilar aos 45 anos por doenzas crónicas nas costas ou mesmo hernias, froito dos sobresforzos continuados.

“Á empresa dalle igual a saúde –continúa Maribel Barreiro–, porque despide de xeito procedente á empregada afectada, a Xunta xubílaa e entra outra no seu sitio”. Pero o problema é moi profundo pois, segundo relatan, cando unha profesional se queixa, simplemente a despiden ou non lle renovan o contrato. “Na miña época despedían, agora fan a vida imposible ata que a traballadora decide marchar”, expón Jalda, que foi xerocultora en DomusVi antes da súa xubilación. De tódolos xeitos, agora, as empresas, xa non fan contratos indefinidos, “só de meses”, para poder renovar ao queimado persoal cada pouco tempo. “Só fan fixas ás enfermeiras, e tamén estas rematan por deixar o traballo do insoportable que é”, sinala Barreiro.

O mal ambiente de traballo é, como din en Trega, outra das ferramentas para perseguir e sinalar ás traballadoras conscientes da súa situación e que traballan por mellorala. “O acoso a estas traballadoras é constante, con prácticas de todo tipo por parte da dirección da residencia: dende cambiar de quendas de xeito forzoso e responsabilizar deses cambios ás delegadas sindicais para que as compañeiras pensen mal delas ata que estas delegadas sexan as que desempeñen as tarefas con máis carga de traballo, por puro capricho da empresa; pasando por que algunhas compañeiras ‘afíns’ á dirección vixien ás delegadas na súa forma de traballo para logo poder sancionalas ou mesmo en feitos máis cotiáns, controlando ata con quen vai a delegada tomar o café para que logo ninguén queira ir tomalo con ela”. Acoso laboral, “e non falles poñendo un calcetín do revés, porque xa vas ter a chamada ao despacho da coordinadora”, explica Maribel Barreiro, coa presidenta Sonia Jalda ao seu carón, que puntualiza que “ese é o clima de traballo en toda residencia concertada galega, é igual DomusVi, que San Rosendo, que Ballesol…”.

UNHA PANDEMIA COMO DETONANTE

A pandemia fixo evidente a precaria realidade das residencias, tanto para traballadoras como para persoas usuarias, xa que destapou unha realidade que non se podía ocultar máis. Esta situación, que pon ao límite un sistema que xa estaba posto ao límite, era o que faltaba para que toda esta burbulla asistencial reventase. Na residencia de DomusVi da nosa xerocultora nunca faltou de nada, unha vez superado o shock inicial, “mais agora xa se nota que toda a abundancia de material dos primeiros meses está indo a menos, debe ser que o virus desapareceu para os directivos”. Ben é certo, como di a auxiliar, que na súa residencia tiveron casos dende o comezo da pandemia, polo que a empresa aínda dispoñía de material para dotar o centro.

En Trega, pola contra, afirman que moitas empresas tiveron problemas para ofertar o material axeitado ás súas residencias. “Ao comezo, naqueles terribles marzo e abril, as xestoras actuaron dun xeito totalmente opaco, ocultando mesmo ás traballadoras a existencia de casos positivos dentro da residencia, co perigo que iso supón para a xerocultora pois, sen sabelo, podía estar levando o virus á súa casa ao non contar con que algún usuario dera positivo”. Unha vez a mentira é insostible e o virus xa ten invadida a residencia, aparece a Xunta de Galicia para intervir a xestión. “O malo é que a min non me sorprende esta actuación –comenta Barreiro–, porque no meu centro tivemos hai uns tres ou catro anos unha conxuntivite vírica que contaxiou a case todos os residentes e tamén ao persoal, e ata que non puxemos unha denuncia no Sergas, ningúen da dirección fixo nada máis que repartir colirios entre os que tiñan síntomas”.

No relativo aos sistemas de protección e protocolos de actuación, tomando como unha anomalía a residencia DomusVi da nosa xerocultora de confianza na que todo se levou a cabo máis ou menos dende o primeiro día, en Trega denuncian que “ata que a Xunta non intervén a residencia, non hai equipos de proteción individual (EPI), e cando a interveñen, aparecen os equipos por todos lados”. Ata o momento que a Xunta non intervén, en varias residencias da zona de Vigo subsistiron sen máscaras, ata que Trega as doou para as traballadoras. “Unha compañeira veu, persoalmente e con salvoconduto, á miña casa para recollelas”, afirma indignada Sonia Jalda, que cede a palabra a Maribel Barreiro: “e non estamos a falar dunha residencia calquera, senón de DomusVi Salesas, en Vigo, a máis pija de todas, que non lles dan de comer con xeringas aos residentes nin poñen sondas nasogástricas porque ‘queda mal’ de portas para fóra”.

A carga psicolóxica que supuxo a pandemia foi insoportable para moitas xerocultoras. Sonia Jalda conta que foron moitas as baixas por ansiedade ou depresión en tódolos departamentos do centro, dende auxiliares ata servizo de limpeza. “Chamábannos chorando, desesperadas, enviaban wasaps durante a quenda de noite… Só buscaban falar, un ánimo, un ‘estou aquí’ era xa importante para elas, porque en moitas ocasións tiveron que afrontar a carga da pandemia soas, sen apoio máis que de si mesmas… É algo insoportable ver que non tes material de protección, que a metade das compañeiras están contaxiadas ou confinadas e que non tes alternativa nin podes parar e descansar, non tes tempo para facelo porque tes a vida de persoas residentes dependendo de ti”.

MENTRES TANTO, EN LODOSELO…

Como se da aldea de Asterix e Obelix se tratase, Lodoselo resiste todavía e sempre ao invasor. Cun modelo completamente distinto ao que levamos investigado ata o momento nesta reportaxe se presenta o Centro de Desenvolvemento Rural O Viso, que opera dende o Concello de Sarreaus, e máis precisamente dende a aldea de Lodoselo. Nela é onde están as súas instalacións, que constan dun comedor social, un albergue, un banco de alimentos… E unha vivenda comunitaria, para que as persoas maiores que o desexen vivan alí atendidas sempre por persoal que mira polo seu benestar. “Lonxe de todo, en Lodoselo tivemos que organizarnos para saír adiante: fomos nós quen montamos, no seu día, a nosa rede de auga ou luz públicas, pois ninguén ía vir facelo por nós”, apunta Antonio Rodríguez Corbal, membro da xunta directiva do CDR O Viso. Toño, como todos o coñecen, é un dos que puxo en marcha este proxecto da vivenda comunitaria, que hoxe alberga doce usuarios e usuarias e emprega a cinco auxiliares de enfermaría. María é unha delas, e quere falar en representación de todas, polo que toma a determinación de non empregar o seu apelido e ser “simplemente María, como se fose unha calquera”.

María leva en Lodoselo, no seu CDR, un total de 14 anos. Antes fora traballadora dunha residencia privada. Unha desas que nunca ía chegar a Lodoselo, aínda que tampouco o ía facer unha pública, pois “se o proxecto do CDR O Viso, e con el o da vivenda comunitaria, sairon adiante, foi pola movilización veciñal, coma todo nesta aldea, non pola inexistente participación estatal”, apunta Toño.

O caso de Lodoselo non ten, polo tanto, nada que ver co que mencionaban Jalda e Barreiro da DomusVi de Vigo. A vivenda comunitaria, que na práctica é coma unha residencia, acolle a persoas da contorna, polo que, en primeiro lugar, os maiores non sofren unha migración para acceder ao centro residencial. Eles están cómodos e cómodas, pois “a prioridade son os maiores, nós adaptamos o noso traballo e a nosa forma de facer ao que eles queren”, concreta María. En Lodoselo, “menos os horarios de comer e as medicacións, que están moi marcados, eles están como na casa, pois a nosa prioridade é facer o día a día mellor ás persoas maiores”. Primeira diferenza: a xerocultura pode adaptarse, por fin, ao que quere o usuario, porque ten tempo para facelo e compañeiras que lle permiten, se cadra, botar media horiña de parola no banco da porta da vivenda, ou dando un paseo, ou… As posibilidades son infinitas.

Esa liberdade para tratar “con respecto, iso sobre todo” aos maiores é a que xera o ambiente de traballo que está instaurado na vivenda do CDR O Viso. “Con Toño e Carmen, que neste caso serían ‘os directivos’, temos unha gran conexión, xa que respectan moito o noso traballo, algo moi importante para nós”. Ademais, as xerocultoras son compañeiras, non rivais, coma nas crónicas de DomusVi: “facemos sempre o posible por botarnos unha man, falamos os problemas e organizámonos para solucionalos… Xa ves, estou falando eu, pero quedamos en que o faría no nome de todas”.

“Por exemplo, un día que estou de mañás, eu vou para a vivenda ás oito, cando comeza a quenda. Ás nove hai que dar as pastillas e ás nove e media, os almorzos. Pero por exemplo, se unha persona se encontra mal ou non pasou boa noite, quédase na cama e non pasa nada. Algo tan básico coma isto para as compañeiras das concertadas é inviable, e non porque non

queiran, senón porque non poden. No noso sistema, son as súas necesidades as que nos moven a nós. De feito, podemos tomar o luxo de non ter un programa específico máis aló das horas de medicación e de comida, falamos entre as que esteamos traballando e organizámonos segundo vaian xurdindo os asuntos. É un trato familiar, como se te organizases con teu irmán para coidar dos teus avós”.

Residencia pequena, instalada preto dos fogares dos que a ocupan, financiada con aportacións dos usuarios en función da súa renda e parcialmente subvencionada pola administración pública, que ten servizo de comedor para aqueles usuarios parciais, os que viven nas súas casas pero que prefiren comer acompañados, que tamén conta con servizo de reparto a domicilio, que dispón para calquera dos usuarios de psicóloga, podólogo, perruqueiro ou fisioterapeuta porque todos estes profesionais pasan polo centro semanalmente… A fórmula do CDR O Viso en Lodoselo é facilmente exportable a outros puntos da xeografía galega, máis polo de agora é un caso único. Non xera beneficios para quen a controla, esa directiva da que forma parte Toño, só permite vivir dignamente a quen traballa no proxecto, e quizais iso ten que ver coa súa falta de popularidade.

“Os soldos non son esaxerados, pero as auxiliares sabemos que non hai para máis e cremos á directiva, confiamos nela”, afirma María, que ve o resto dos seus dereitos laborais cumpridos: dende o material de traballo e de protección contra a covid-19, ata o seu horario de quendas, pasando pola obvia necesidade dun clima de traballo no que se poida respirar. Non cabe dúbida que, coma en tódolos sitios, ás veces hai problemas, pero “sempre os solucionamos falando e acabamos por entendernos, coma en calquera familia”.

Por suposto, o gran problema que en Lodoselo e en todo o planeta teñen actualmente é o da crise pandémica. Conta María que elas, en todo momento, tiveron á súa disposición todo tipo de traxes de protección, ademais de máscaras ou produtos de hixiene. “Vímonos e vémonos moi preto do risco, ao tratar con persoas tan maiores, pero por sorte e grazas ao esforzo de todos, aquí non rexistramos ningún caso no que vai de pandemia”.

Cando preguntamos a María pola saúde mental, algo do que tamén falamos coas outras traballadoras, non pensa que llo preguntemos por ela, senón polos usuarios da vivenda: “é complicado para eles, están lonxe das súas familias e só nos teñen a nós que, despois de todo, intentamos darlles un trato moi familiar, pero non é o mesmo”. Involutariamente, revelou o seu talante solidario e xeneroso, pero queremos saber como o pasou ela. Comenta, contrariada, que agradece moito o interese, pois ela pensa que é moi importante facer xustiza coas auxiliares e con todos e todas as profesionais que traballan nas residencias de maiores.

“Durante o confinamento duro, naqueles meses de incerteza nos que aínda había máis medo que agora, toda a sociedade volcou o seu rexeitamento en nós, o persoal das residencias, o que me fixo sentir mesmo culpable do que estaba a pasar”, comenta a auxiliar. “Persoalmente, paseino moi mal na primeira onda, perdín o sono e botaba os días apática, sen ánimo nin vitalidade”. María fai fincapé no medo que ela tiña de “levar o virus” á vivenda, a culpa que a perseguiría para sempre. A sociedade someteu e somete a unha gran presión a estas profesionais, que dan o que teñen sen esperar nada a cambio, “só que a sociedade sexa xusta connosco, que non nos traten de delincuentes”. Ese mesmo sentimento invadíaa de cotío, “pola rúa, a xente apartábase de ti; mesmo deixei de ver a televisión, poñía o telexornal e non deixaba de escoitar que ‘fue la trabajadora quien llevó el virus’, non o soportaba”.

Falta reparación, recoñecemento e descanso, paz. Sobra culpabilidade e criminalización, tamén ánimo de lucro e, directamente, un sistema que, sen piedade, aldraxa aos seus fráxiles usuarios e espreme ás súas traballadoras. “E moitas non poden nin parar, non poden nin deixalo, que a fame logo chega”. Requírense, polo tanto, cambios estruturais e de relevancia, que vaian máis aló da titularidade da residencia, que comecen por caer na conta de que, neste negocio, as mercadorías son seres humanos que merecen un trato decente e axeitado. Mentres, Lodoselo observa dende dentro dos seus muros, consevando un sistema que o fai único e que non quere xamais perder. “A nosa función é facer digna a súa vida, acompañalos, respectalos e coidalos; se isto pasa a ser a base do sistema de coidados ás persoas maiores, teremos moito gañado”, pecha María.

Descarga AQUÍ este reportaje Esas que coidan