Un equipo de Agareso, formado por Lorena Seijo e Xes Chapela, desprazáronse a Guatemala para coñecer as radios comunitarias que están integradas dentro da rede de AMARC (Asociación Mundial de Radios Comunitarias) co obxectivo de identificar posibles proxectos no país cos que contribuír ao desenvolvemento das comunidades indíxenas.
As radios comunitarias en xeral, pero as guatemaltecas en particular, teñen como obxectivo fundacional facilitar ás comunidades unha vía para expresarse, difundir a súa cultura e demandar os seus dereitos. Todas elas están en mans de asociacións de base que buscan o desenvolvemento dos seus pobos.

A particularidade das guatemaltecas está en que se enmarcan en comunidades indíxenas, co seu propio idioma, cultura e cosmovisión. En Guatemala existen 24 etnias distintas, cada unha cun idioma, traxes distintivos e expresións culturais propias, pero o 95% dos medios de comunicación do país son en castelán e negan o seu espazo á poboación indíxena, que segue representando case á metade da poboación do país, uns 6 millóns de persoas.

Os grupos étnicos principais son Achi, Akateco, Awakateco, Chalchiteco, Ch’orti, Chuj, Itza, Ixil, Jacalteco, Kaqchikel, K’iche, Mam, Mopan, Poqomam, Poqomchi ‘, Q’anjob’al, Q’eqchi’, Sakapulteco, Sipakapense, Tektiteko, Tz’utujil, Uspanteko, Xinka y Garífuna.
Os departamentos (provincias) do país nos que a poboación indíxena é maioritaria son Totonicapán (98,3 %), Sololá (96,4 %), Alta Verapaz (92,9 %), Quiché (88,8 %), Chimaltenango (79 %) e Huehuetenango (65,1 %).

Neste contexto, Agareso desprazouse a algúns destes departamentos para identificar con cales destas emisoras comunitarias sería viable presentar un proxecto a financiamento pública en España.

A primeira parada foi Radio A Voz de Racantacaj, no municipio de Nauhalá, Sololá. A Asociación Asomujerdi, integrada por 500 mulleres indíxenas, é a responsable desta emisora comunitaria que promove os dereitos da muller, a cultura indíxena e a participación cidadá. Esta pequena emisora, con apenas unha consola prestada, dous micrófonos e unha computador portátil, emite todos os días da semana programación en idioma k´iché elaborada polo equipo de voluntarias, que van desde os 8 aos 28 anos. Emite de 16h a 22h, porque é o horario no que as voluntarias non están na escola ou nos seus traballos.

Durante a nosa estancia alí, ademais de levarse a cabo unha cerimonia maya de agradecemento pola nosa visita, realizouse un programa en directo para que a comunidade fose partícipe da nosa presenza. As necesidades técnicas e formativas desta emisora son grandes, pero as voces de Racantacaj, como tivemos a oportunidade de afirmar en antena, teñen o máis importante: a motivación e a forza de crer que a súa responsabilidade é ser a voz do feminismo indíxena.

En Nahualá tamén visitamos a emisora comunitaria Radio Peniel, integrada na súa maioría por mozas da Asociación de Desenvolvemento Comunitario e que emite desde hai xa 25 anos. A súa programación céntrase en cuestións culturais, de saúde e promoción do consumo de produtos locais. Emiten para todo o municipio e tamén en liña.

A terceira parada foi Radio Chuwilá en Chichicastenango, emisora que nos seus 16 anos de historia e xunto aos seus 18 voluntarios/as promoveron o uso do k´iché na radio e o coñecemento sobre a cultura maya. Entre os seus contidos atópase o medio ambiente, a saúde, os dereitos humanos e a prevención de desastres naturais. Emiten de 6 da mañá a 10 da noite. O seu director, Mario Mejía, considera importante que Agareso poida formar ao seu voluntariado en técnicas xornalísticas e en manexo de equipos de radio, así como en web e redes sociais. Mejía asegura que as acheguas económicas da propia comunidade son as que sosteñen a emisora e que o recoñecemento vén dado polo seu aporte nas loitas sociais.

Desprazámonos tamén a AJ TV, en Santiago Atitlán, única televisión comunitaria que forma parte da rede de AMARC. AJ TV leva xa 10 anos de emisión grazas ao esforzo da Asociación Activa Juvenil, integrada por mozas aos que lles apaixonaba o audiovisual, pero que sobre todo quería que, desde a súa comunidade, tamén se contasen cousas. Colaboran de forma voluntaria neste momento 15 persoas.

Segundo o seu director, Juan Diego Ajtzip, a televisión creouse para “que as persoas poidan verse a si mesmas, apoiar á comunidade e ter incidencia sobre as decisións políticas que lles afectan”, xa que non senten representados polo resto dos medios de comunicación. Emiten gran parte da súa programación en idioma Tzutujil. Entre a súa grella hai espazos para información comunitaria, programación infantil, documentais, programación para mozas, educación e cultura. Ademais, realizan talleres en centros educativos para reforzar a lectoescritura e a expresión oral a través do xornalismo.

O que máis lles interesa é poder recibir formación en xornalismo, locución, edición, web e programación, e coñecer experiencias de radios comunitarias noutros territorios.

Por último, dirixímonos ao municipio de Patzún, en Chimaltenango, para coñecer como funciona Radio Sinakan promovida pola Asociación de Desenvolvemento Integral Kaqchikel, integrada por líderes comunitarios. O obxectivo principal da emisora é emitir no seu propio idioma e promover a súa cultura, polo que a maior parte da programación está centrada en información achegada pola Cofradía Indíxena e en temáticas como a cosmovisión, o medicamento natural e a música tradicional. Por problemas económicos e por falta de implicación das persoas máis novas agora só emiten dúas horas diarias, de 18h a 20h. O seu principal obxectivo neste momento é conseguir máis voluntariado e ampliar a súa programación.

Durante tres días puidemos comprobar o potencial das emisoras comunitarias e sobre todo a necesidade de colaborar coa súa supervivencia e fortalecemento como forma de garantir o dereito dos pobos indíxenas a comunicarse entre eles e co resto do mundo.