Sobre convivencia escolar véñense reclamando medidas de carácter formativo, lexislativo, mediador, preventivo e disciplinario desde hai moitos anos. Calquera pode velo, por exemplo, visitando a páxina web do Seminario Galego de Educación para a Paz, especialmente, no seu apartado sobre “Conflitividade e convivencia escolar” ou relendo libros como “Educar para a Paz desde o conflito”; “Educar pacificando: unha pedagoxía dos conflitos” do noso compañeiro Calo Iglesias ou “Acción titorial, transversalidade e resolución de conflitos” (ICE; 2001), entre outros.
Mais foi a partir da morte de Jokin en Hondarribia, en 2004, cando as distintas administracións educativas decidiron poñer en marcha plans e observatorios sobre a convivencia escolar, certo que, ás veces, a golpe de titular. En Galicia empezamos a traballar seriamente sobre este asunto en 2005. Digamos, en honor á verdade, que Celso Currás, no remate do seu mandato, estaba moi interesado e comprometido coa necesidade de lexislar nesta materia. Sen embargo foi co goberno bipartito cando, durante case dous cursos, unha comisión mixta elaborou un proxecto de Plan Integral para a Mellora da Convivencia Escolar de Galicia sobre a base dun documento propio titulado “Bases para a elaboración dun Plan Galego de Convivencia Escolar” (2006) que foi sometido á consideración de toda a comunidade educativa, organizacións non gobernamentais, sindicatos, asociacións de pais e de nais, patronais, movementos de renovación pedagóxica..., cunha vontade inequívoca de acordo e de consenso. Non foi casual que o Plan Integral se asinara, por máis de 35 entidades e colectivos pedagóxicos, nunha sesión solemne o Día Escolar pola Paz, o 30 de Xaneiro de 2007, e que fora rubricado no propio acto polo Presidente da Xunta, Emilio Pérez Touriño. O texto do acordo como as súas propostas concretas están, desde aquela, no Portal Educativo da Xunta de Galicia. Tamén nos colexios e institutos. O 12 de Abril de 2007 aprobábase o Decreto de Creación do Observatorio Galego da Convivencia Escolar (DOG do 8 de Maio).
Polo tanto, como se pode ver, non partimos de cero en materia de convivencia escolar en Galicia. Non estamos diante dun descubrimento. De feito, moitos centros escolares galegos viñan traballando razoablemente ben os seus conflitos desde moito antes de existir a citada lexislación. Mesmo gañando premios e recoñecementos. E o seguiron facendo nestes últimos anos diante da evidente parálise institucional coa non convocatoria do Observatorio Galego e a vulneración dunha das súas principais funcións, a elaboración do Informe sobre o Estado e Situación da Convivencia Escolar en Galicia.
Tanto no Plan Integral como no deseño do Observatorio tivemos moito que ver o falecido Suso Jares, Manuel Armas e máis eu, os tres primeiros expertos que entramos no organismo na cota de personalidades de recoñecido prestixio propostos por Laura Sánchez Piñón en recoñecemento do importante traballo previo realizado.
Calquera proxecto sobre a convivencia escolar, parece obvio, debe buscar a máxima participación e o consenso entre os distintos sectores. Debe perseguir o ideal da unanimidade, si é posible, entre as forzas políticas parlamentarias, moito máis si falamos dunha lei. Non podemos pretender impoñer un texto lexislativo por un voto, ou facelo de costas ás organizacións maioritarias do profesorado, das asociacións de pais e de nais, dos movementos de renovación pedagóxica, das organizacións que veñen traballando, desde hai tantos anos, sobre un asunto ben sensible. Ese non foi o procedemento seguido con anterioridade nin debera selo, en ningún caso, no futuro.
Si sobre convivencia escolar xa manifestamos que non partimos de cero, nin en Galicia nin en ningunha parte, menos aínda en cuestións de participación, entre outras cuestións porque participar é unha maneira de convivir, compartir vivencias xuntos. Pois ben, sobre participación escolar o lexislador desenvolveu sobre todo o artigo 27 da Constitución de 1978, coa LODE (1985), logo coa LOGSE (1990) e posteriormente coa específica Lei Orgánica da participación, avaliación e goberno dos Centros Docentes (1995). Por non abondar. É dicir que, cando menos tres leis orgánicas, tratan o relevante asunto da participación escolar sen que, lamentablemente, melloraran os niveis de compromiso de pais e nais na xestión e no goberno dos centros. O déficit participativo de pais e de nais ten causas múltiples e complexas, difíciles de abordar nun artigo, pero quizais o que necesitemos para superalo sexa menos retórica lexislativa e máis facilidades e incentivos que fomenten e animen a participación.
Mais volvamos ó asunto que nos ocupa ¿compre aprobar unha lei galega de convivencia e participación? A miña resposta é positiva si se fai, primeiro, desde o acordo e o consenso, con vontade de diálogo e de concordia máximas. Segundo, si o facemos para desenvolver e mellorar o existente, o que significa, con carácter previo, avaliar o Plan Integral e o Observatorio vixentes, xunto cos Plans de Centro. Somentes así teremos un correcto diagnóstico da situación e poderemos propor medidas de futuro.
Non parece que a mellor Lei sobre a Convivencia e a Participación sexa aquela que ignore deliberadamente o realizado ou que impida “tomar parte” pois iso é precisamente o que significa, en latín, “participare”. E para tomar parte teriamos que sentirnos parte, estar dispostos a partir con, pactar, compartir ideas, proxectos educativos de alcance, desde a diferencia, sobre a palabra e o diálogo. Os tempos, o clima político e as experiencias últimas non animan precisamente ó optimismo. Tampouco os contidos da futura lei, alomenos os adiantados polos medios, parecen ir naquela dirección. Unha lástima.
